Odds ratio risk değildir: OR ve RR arasındaki fark

Tıbbi makalelerde “odds ratio 2,1 bulundu” ifadesi sıklıkla “risk 2,1 kat arttı” diye yorumlanır. Bu çeviri her zaman doğru değildir. Odds ile risk farklı niceliklerdir ve sonuç sık görüldükçe aralarındaki fark büyüyebilir.

Önce risk ve odds kavramlarını ayıralım

Risk, olay yaşayan kişi sayısının toplam kişi sayısına oranıdır. Odds ise olay olasılığının olay olmama olasılığına oranıdır.

Bir grupta olay olasılığı %20 ise:

• Risk = 0,20
• Odds = 0,20 / 0,80 = 0,25

Bir başka grupta olay olasılığı %10 ise odds 0,10 / 0,90 = 0,111 olur. Bu iki grubu karşılaştırdığımızda:

• RR = 0,20 / 0,10 = 2,00
• OR = 0,25 / 0,111 ≈ 2,25

Bu örnekte risk iki kat olmasına rağmen odds oranı 2,25’tir. Sonuç daha yaygın olduğunda ayrışma daha da belirginleşir.

Relative risk neyi gösterir?

Relative risk veya risk oranı, iki gruptaki olay olasılıklarını doğrudan karşılaştırır.

• RR = 1: Grupların riski aynıdır.
• RR > 1: İncelenen grupta risk daha yüksektir.
• RR < 1: İncelenen grupta risk daha düşüktür.

Kohort çalışmalarında ve randomize araştırmalarda izlem sonunda risk doğrudan hesaplanabiliyorsa RR çoğu okuyucu için daha sezgisel bir ölçüdür.

Odds ratio neyi gösterir?

Odds ratio, iki grubun odds değerlerini karşılaştırır. İkili lojistik regresyonda katsayının üstel değeri Exp(B) olarak elde edilir ve diğer değişkenler sabit tutulduğunda düzeltilmiş OR şeklinde yorumlanır.

OR özellikle şu durumlarda sık kullanılır:

• Olgu-kontrol çalışmaları,
• İkili lojistik regresyon modelleri,
• Birden fazla karıştırıcı değişken için düzeltme gereken analizler.

Olgu-kontrol tasarımında araştırmacı olgu ve kontrol sayısını örnekleme aşamasında belirlediği için toplum riskini doğrudan tahmin edemez. Bu nedenle OR temel ilişki ölçüsüdür.

OR ne zaman RR’ye yaklaşır?

Sonuç olayı seyrek olduğunda odds ve risk birbirine yaklaşır; dolayısıyla OR, RR’ye yakın değer verebilir. Ancak bu “seyrek olay varsayımı” kontrol edilmeden OR’yi risk oranı diye açıklamak yanıltıcıdır.

Özellikle sık sonuçlarda:

• OR, 1’den büyük etkileri RR’ye göre daha büyük gösterebilir.
• OR, 1’den küçük koruyucu etkileri daha güçlü gösterebilir.
• Okuyucu etki büyüklüğünü olduğundan farklı algılayabilir.

Bu nedenle metinde “risk arttı” yerine, sonuç OR ise “olayın odds değeri arttı” veya daha sade biçimde “daha yüksek odds ile ilişkili bulundu” denebilir.

Güven aralığı neden p değerinden daha bilgilendiricidir?

OR veya RR tek başına nokta tahminidir. %95 güven aralığı tahminin kesinliği hakkında bilgi verir.

Örneğin OR=2,10 için:

• %95 GA 1,50–2,95 ise ilişki yönü ve büyüklüğü daha belirgindir.
• %95 GA 0,82–5,40 ise aralık 1’i kapsar ve tahmin oldukça belirsizdir.

Yalnızca p değerini vermek; etkinin büyüklüğünü, yönünü ve belirsizliğini gizler. Klinik yorumda nokta tahmini ile güven aralığı birlikte okunmalıdır.

Düzeltilmiş ve düzeltilmemiş OR aynı değildir

Tek değişkenli analizdeki OR ile yaş, cinsiyet, hastalık şiddeti veya başka karıştırıcılar için düzeltilmiş çok değişkenli OR farklı sorulara yanıt verir. Modele değişken ekleme kararı yalnızca tek değişkenli p değerine göre verilmemeli; klinik bilgi ve nedensel yapı da dikkate alınmalıdır.

Lojistik regresyon planınız için biyoistatistik analiz sayfamızı, yayın aşamasındaki tablo ve bulgu yazımı için sağlık bilimleri makale analizi hizmetimizi inceleyebilirsiniz.

Raporlama kontrol listesi

• Çalışma tasarımını açıkça belirtin.
• Referans kategorisini yazın.
• OR veya RR’nin ham mı düzeltilmiş mi olduğunu belirtin.
• Etki ölçüsünü %95 güven aralığıyla verin.
• Modeldeki sürekli değişkenin hangi birim artış için yorumlandığını açıklayın.
• Etkileşim varsa ana etkileri tek başına yorumlamayın.
• OR’yi otomatik biçimde “risk” olarak çevirmeyin.

Kaynaklar

• Simon, S. D. (2001). Understanding the odds ratio and the relative risk.
• Viera, A. J. (2008). Odds ratios and risk ratios: what’s the difference and why does it matter?.
• Tajeu, G. S. ve Sen, B. (2022). Odds ve risk oranlarının uygun kullanımı ve yorumu.