Ön test–son test kontrol gruplu araştırmada hangi SPSS analizi kullanılır?

Bir egzersiz programının etkisini araştırdığınızı düşünün. Deney grubunda uygulama öncesi ve sonrası fark anlamlı; kontrol grubunda değil. Bu iki sonuç, programın kontrol koşulundan daha etkili olduğunu göstermeye yeter mi?

Hayır. Bir grupta p değerinin 0,05'in altında, diğerinde üstünde olması, iki grubun değişimlerinin birbirinden farklı olduğunu kanıtlamaz. Müdahale etkisi için grupları doğrudan karşılaştıran bir analiz gerekir. Bu ayrım, Bland ve Altman'ın yöntem notunun ana konusudur.

İki ayrı eşleştirilmiş t testi neyi söyler?

Eşleştirilmiş t testi, aynı kişilerin iki ölçümü arasındaki ortalama farkı sınar. Deney ve kontrol grubunda ayrı ayrı uygulandığında iki ayrı grup içi soru yanıtlanır. Oysa müdahale araştırmasının sorusu genellikle “Deney grubundaki değişim, kontrol grubundakinden farklı mı?” şeklindedir.

Örneğin her iki grupta da ağrı puanı azalmış olabilir. Deney grubunun daha kalabalık olması veya ölçümlerinin daha az dağılması, yalnızca o gruptaki sonucun anlamlı çıkmasına katkıda bulunabilir. Bu nedenle raporun sonucu iki p değerinin karşılaştırılmasına dayandırılmamalıdır.

Tek bir grubunuz varsa karşılaştırma farklıdır. İki zamanlı sürekli ölçümlerde eşleştirilmiş t testi değerlendirilebilir; ancak kontrol grubu olmadan gözlenen değişimi yalnızca uygulamaya bağlamak mümkün değildir. Testin temel kullanımını SPSS t testi rehberinde bulabilirsiniz.

Karma ANOVA'da grup-zaman etkileşimi ne anlama gelir?

Bu tasarımda zaman, aynı kişiden tekrarlanan ölçümü; grup ise farklı katılımcı kümelerini temsil eder. İki gruplu, iki zamanlı bir karşılaştırmada grup-zaman etkileşimi, ortalama değişimin gruplar arasında farklılaşıp farklılaşmadığını sınar. Zaman etkisi tek başına bu soruyu yanıtlamaz. IBM'in tekrarlı ölçümler açıklaması bu iki faktörün ayrımını gösterir.

Çıktıda yalnızca “zaman anlamlı” satırını alıp uygulamanın etkili olduğunu yazmak bu yüzden eksik kalır. Hangi grubun ne kadar değiştiği, karşılaştırılan fark ve belirsizliği de raporda yer almalıdır.

ANCOVA hangi soruyu yanıtlar?

Başlangıç ve tek takip ölçümü bulunan randomize çalışmalarda son test puanını sonuç, grup değişkenini faktör, ön test puanını kovaryat olarak kullanan ANCOVA uygun bir seçenek olabilir. Bu yaklaşım, başlangıç puanı hesaba katıldığında son ölçümde gruplar arasındaki farkı tahmin eder. Vickers ve Altman, başlangıç ölçümü bulunan kontrollü deneylerde bu yaklaşımı açıklar.

ANCOVA ile değişim puanlarını karşılaştırmak aynı hesabın farklı adları değildir. Yöntem, hangi sorunun yanıtlanacağına göre ve sonuçlara bakılmadan seçilmelidir. Ön test ile son test arasındaki ilişkinin modelde nasıl temsil edildiği de değerlendirilir. Gruplara atama randomize değilse istatistiksel düzeltme, başlangıçtaki bütün farklılıkları giderdiği varsayılarak yorumlanmamalıdır.

SPSS için veri dosyası nasıl düzenlenir?

İki zamanlı karma ANOVA için geniş düzende bir dosya kullanılabilir: her katılımcı bir satır, grup ve her ölçüm ayrı sütundur. Örneğin katilimci_kodu, grup, on_test ve son_test. Bunlar yalnızca sütun adı örnekleridir; gerçek kişi bilgisi kullanılmamalıdır.

SPSS'te Analyze > General Linear Model > Repeated Measures yolunda zaman faktörü tanımlanır; ölçümler doğru sıraya yerleştirilir ve grup, gruplar arası faktör olarak seçilir. Menü adları sürüme ve arayüz diline göre değişebilir. IBM uygulama açıklamasında kurulum adımları bulunur.

Son ölçümü eksik olan bir kişinin yerine başka bir kişinin puanını aynı satıra yazmak eşleşmeyi bozar. Katılımcı kodları bu nedenle analiz öncesinde kontrol edilmelidir. Grupların ayrı Excel sayfalarında tutulması da zorunlu değildir; tek veri tablosu ve açıklanmış grup kodları çalışmayı kolaylaştırır.

Üçüncü ölçüm veya eksik takip varsa ne değişir?

Birden fazla takip zamanı, düzensiz aralıklar veya eksik ölçümler olduğunda iki zamanlı şablonla ilerlemeyin. Yalnızca bütün kontrolleri tamamlayanları tutmak, kalan örneklemin kimlerden oluştuğunu değiştirebilir. Tekrarlı ölçümlerde ANOVA ve linear mixed model yazısı bu daha geniş tasarımlar içindir.

Buradaki açıklama sürekli sonuçlara yöneliktir. Sonuç “iyileşti/iyileşmedi” gibi iki kategoriliyse aynı ANOVA kurulumu doğrudan kullanılamaz. Sonuç değişkeninin türü, zamanların ve grupların yapısıyla birlikte ele alınmalıdır.

Analiz talebine hangi bilgileri eklemelisiniz?

“Ön test–son test analizi istiyorum” yerine şu bilgileri yazmanız yeterlidir: kaç grup var, kaç ölçüm var, aynı kişiler mi izleniyor, gruplara atama nasıl yapıldı, birincil sonuç ne ve hangi ölçümler eksik? Varsa başlangıçta hazırlanmış protokolü de belirtin.

SPSS analizi veya tıp tezi istatistik desteği için bu bilgiler üzerinden kapsam belirlenebilir. Sonradan anlamlı sonuç bulmak için yöntem değiştirmek yerine, araştırmanın başında hangi karşılaştırmanın esas alınacağını yazmak daha savunulabilir bir rapor sağlar.

Kaynaklar

• Bland ve Altman (2011). Comparisons within randomised groups can be very misleading. BMJ, 342, d561.
• Vickers ve Altman (2001). Analysing controlled trials with baseline and follow up measurements. BMJ, 323, 1123.
• IBM SPSS Statistics. GLM Repeated Measures.