Bland–Altman mı ICC mi?

İki cihazın, iki değerlendiricinin veya aynı ölçümün farklı zamanlardaki sonuçlarının ne kadar uyumlu olduğunu incelerken en sık karşılaşılan soru “Bland–Altman mı, ICC mi?” olur. Bu soru iki yöntemden birini otomatik olarak seçmekle çözülemez; çünkü yöntemler aynı kavramı farklı biçimde ölçmez, farklı araştırma sorularına yanıt verir.

Bland–Altman neyi gösterir?

Bland–Altman analizi, aynı kişide veya örnekte elde edilen iki nicel ölçüm arasındaki farklara odaklanır. Ortalama fark sistematik yanlılığı, %95 uyum sınırları ise bireysel farkların beklenen aralığını gösterir. Grafik, farkın ölçüm büyüklüğü boyunca değişip değişmediğini de görünür kılar.

Bu yaklaşım özellikle şu sorular için uygundur:

• Yeni cihaz, referans yönteme yeterince yakın ölçüyor mu?
• İki değerlendirme yöntemi bireysel düzeyde birbirinin yerine kullanılabilir mi?
• Farklar ölçüm düzeyi arttıkça büyüyor mu?
• Kabul edilebilir klinik hata sınırı aşılıyor mu?

Bland–Altman analizinin güçlü yanı, hata büyüklüğünü ölçüm biriminde göstermesidir. Böylece “3 mm”, “5 mg/dL” veya “2 puan” gibi uygulamada anlamlandırılabilecek bir fark elde edilir.

ICC neyi gösterir?

Sınıf içi korelasyon katsayısı (ICC), ölçümlerdeki toplam değişkenliğin ne kadarının bireyler arası gerçek farklılıklara bağlanabildiğini özetleyen bir güvenirlik ölçüsüdür. Ancak tek bir ICC yoktur. Model, ölçüm birimi ve tanım seçimine göre farklı ICC türleri hesaplanır.

Araştırmacının en az şu kararları açıklaması gerekir:

• Değerlendiriciler sabit bir grup mu, daha geniş bir evrenden örnek mi?
• Tek ölçüm mü, birden fazla ölçümün ortalaması mı yorumlanacak?
• Tutarlılık mı, mutlak uyum mu değerlendirilecek?

Örneğin iki değerlendirici kişileri benzer sıraya koyuyor, fakat biri sürekli daha yüksek puan veriyorsa tutarlılık yüksek olabilir. Mutlak uyumu hedefleyen ICC tanımı ise bu sabit farkı dikkate alır. Bu nedenle yalnız “ICC = 0,87” yazmak yeterli değildir; kullanılan model, tür, tanım ve güven aralığı belirtilmelidir.

Temel fark: katsayı ile farkın büyüklüğü

ICC, sonucu genellikle 0 ile 1 arasında tek bir katsayıyla özetler. Değer büyüdükçe ölçüm güvenirliğinin arttığı düşünülür; fakat katsayı örneklemdeki bireyler arası değişkenlikten etkilenir. Çok heterojen bir örneklemde bireyler arası farklar büyük olduğunda ICC yüksek çıkabilir; buna rağmen iki yöntem arasındaki mutlak fark uygulama açısından kabul edilemez olabilir.

Bland–Altman ise bireyler arası sıralamadan çok ölçümler arasındaki farkın büyüklüğünü gösterir. Bu nedenle yöntemlerin değiştirilebilirliği söz konusu olduğunda klinik veya teknik kabul sınırlarıyla doğrudan karşılaştırma yapmaya olanak verir.

Hangi durumda hangisini kullanmalısınız?

Araştırma amacı	Öncelikli yaklaşım	Gerekçe
İki cihazın bireysel ölçümlerini karşılaştırmak	Bland–Altman	Yanlılık ve farkların aralığı görünür
Değerlendiriciler arası güvenirliği katsayıyla özetlemek	Uygun ICC	Varyans bileşenleri üzerinden güvenirlik hesaplanır
Test–tekrar test güvenirliğini incelemek	ICC ve fark grafiği	Göreli güvenirlik ile mutlak değişim birlikte görülür
Yeni yöntemin eskisinin yerine kullanılıp kullanılamayacağını değerlendirmek	Bland–Altman, gerektiğinde ICC	Değiştirilebilirlik için ölçüm birimindeki fark gerekir
Kategorik değerlendirmelerde uyum	Kappa ailesi	Bland–Altman ve standart ICC sürekli ölçümler içindir

Bu tablo bir başlangıç rehberidir. Veri yapısı, değerlendirici seçimi, tekrar sayısı ve hedeflenen kullanım biçimi kesin yöntemi değiştirir.

İkisini birlikte raporlamak ne zaman yararlıdır?

Klinik ölçüm, gözlemci değerlendirmesi ve cihaz doğrulama çalışmalarında Bland–Altman ile ICC birbirini tamamlayabilir. ICC, ölçümlerin bireyleri ayırt etme güvenirliğini özetlerken Bland–Altman, bireysel farkların ne kadar büyük olduğunu gösterir. Birlikte raporlama şu avantajları sağlar:

• yüksek ICC’ye rağmen geniş uyum sınırları gibi çelişkiler fark edilir,
• sabit veya oransal yanlılık grafikte görülür,
• sonuç hem katsayı hem gerçek ölçüm birimiyle açıklanır,
• okuyucu yöntemlerin değiştirilebilirliği hakkında daha bilinçli karar verir.

Ancak iki analiz yapılmış olması otomatik olarak güçlü kanıt üretmez. Her yöntem için doğru varsayımlar, uygun model ve güven aralıkları gerekir.

Tekrarlı ölçüm ve çoklu değerlendirici durumları

Her katılımcıda birden fazla tekrar varsa standart Bland–Altman hesapları bağımsızlık varsayımını karşılamayabilir. Benzer biçimde çok sayıda değerlendirici olduğunda ICC modelinin değerlendirici yapısına uygun seçilmesi gerekir. “İki yönlü karma, mutlak uyum, tek ölçüm” gibi model ayrıntıları, araştırma tasarımının istatistiksel karşılığıdır; yazılım menüsündeki rastgele seçenekler değildir.

Raporlamada bulunması gerekenler

ICC için kullanılan model, tek/ortalama ölçüm seçimi, tutarlılık/mutlak uyum tanımı, katsayı ve %95 güven aralığı yazılmalıdır. Bland–Altman için fark yönü, ortalama fark, %95 uyum sınırları, sınırların güven aralıkları, grafikteki örüntü ve kabul edilebilir klinik fark belirtilmelidir.

Uygulamalı yorum için Bland–Altman analizi nasıl yorumlanır? rehberini; hizmet kapsamı için ölçüm yöntemleri uyum analizi sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Kaynaklar

• Bland, J. M. ve Altman, D. G. (1986). Statistical methods for assessing agreement between two methods of clinical measurement.
• Koo, T. K. ve Li, M. Y. (2016). A guideline of selecting and reporting intraclass correlation coefficients for reliability research.
• Müller, R. ve Büttner, P. (1994). A critical discussion of intraclass correlation coefficients.