Diş hekimliği uzmanlık tezinde klinik veri analizi

Diş hekimliği uzmanlık tezleri, çoğu zaman klinik ölçümlere, görüntüleme verilerine ve tekrarlı değerlendirmelere dayanır. Bu verilerin doğru istatistiksel yöntemlerle analiz edilmesi, hem tezin kabulü hem de bulguların güvenilirliği için kritiktir. Bu yazıda diş hekimliği tezlerinde sık karşılaşılan analiz konularını sade bir dille ele alıyoruz.

Klinik ölçümlerin doğası

Diş hekimliğinde toplanan veriler oldukça çeşitlidir:

• Sürekli ölçümler: Cep derinliği, klinik ataşman seviyesi, kemik yüksekliği, mikro sızıntı miktarı.
• Kategorik veriler: Çürük var/yok, başarı/başarısızlık, dolgu tipi.
• Sıralı veriler: Plak indeksi, gingival indeks gibi derecelendirmeler.

Her veri tipi farklı analiz yaklaşımı gerektirir. Bu nedenle analiz planını verinin yapısına göre kurmak ilk adımdır.

Doğru test seçiminin temeli

Hangi testi kullanacağınız birkaç temel soruya bağlıdır:

• Bağımlı değişken sürekli mi, kategorik mi?
• Kaç grup karşılaştırılıyor?
• Gruplar bağımsız mı, eşleştirilmiş mi (örneğin aynı hastanın sağ-sol çenesi)?
• Veriler normal dağılıyor mu?
• Ölçüm tek seferlik mi, tekrarlı mı?

Bu soruların yanıtları, test seçimini büyük ölçüde belirler.

Gruplar arası karşılaştırma

İki ya da daha fazla bağımsız grubu (örneğin farklı materyal ya da teknikleri) karşılaştırırken:

• İki bağımsız grup, normal dağılım: Bağımsız örneklem t-testi.
• İki bağımsız grup, normal dağılım yok: Mann-Whitney U testi.
• Üç ve daha fazla grup, normal dağılım: Tek yönlü ANOVA (ardından uygun post-hoc test).
• Üç ve daha fazla grup, normal dağılım yok: Kruskal-Wallis testi.

Kategorik sonuçlar için (başarı/başarısızlık gibi) ki-kare ya da küçük örneklemlerde Fisher kesin testi kullanılır.

Tekrarlı ölçümlerin analizi

Diş hekimliği tezlerinin önemli bir kısmı tekrarlı ölçümlere dayanır: aynı hastanın başlangıç, 1. ay, 3. ay ve 6. ay değerleri gibi. Bu durumlarda ölçümler birbirinden bağımsız değildir ve bunu dikkate alan testler gerekir:

• İki tekrarlı ölçüm, normal dağılım: Eşleştirilmiş örneklem t-testi.
• İki tekrarlı ölçüm, normal dağılım yok: Wilcoxon işaretli sıra testi.
• Üç ve daha fazla tekrarlı ölçüm, normal dağılım: Tekrarlı ölçümlerde ANOVA.
• Üç ve daha fazla tekrarlı ölçüm, normal dağılım yok: Friedman testi.

Bağımsız gözlemler için kullanılan testleri tekrarlı ölçümlere uygulamak, sık yapılan ve ciddi bir hatadır.

Ölçüm güvenirliği: ICC ve kappa

Klinik ölçümlerde, ölçümün ne kadar tutarlı yapıldığı da gösterilmelidir. Aynı değerlendirici farklı zamanlarda ya da farklı değerlendiriciler aynı vakada benzer sonuçlar buluyor mu? Bunu göstermek için:

• ICC (Sınıf İçi Korelasyon Katsayısı): Sürekli ölçümlerin (cep derinliği, ölçüm mesafesi gibi) güvenirliğini değerlendirir. 1'e yakın değerler yüksek uyumu gösterir.
• Kappa katsayısı: Kategorik değerlendirmelerin (çürük var/yok gibi) uyumunu değerlendirir; şanstan kaynaklanan uyumu düzelterek hesaplar.

Bu güvenirlik analizleri, klinik ölçümlerin nesnelliğini destekler ve giderek daha çok beklenmektedir.

Örneklem büyüklüğü ve güç analizi

Çalışmaya başlamadan önce gerekli örneklem büyüklüğünün belirlenmesi gerekir. Az sayıda vakayla yürütülen çalışmalar, gerçek farkları yakalayamayabilir (düşük güç). G*Power gibi araçlarla yapılan güç analizi:

• Beklenen etki büyüklüğüne,
• Seçilen anlamlılık düzeyine,
• İstenen güce (genellikle 0,80) göre gerekli örneklem sayısını verir.

Örneklem planının etik kurul başvurusunda ve tez savunmasında gerekçelendirilmesi beklenir.

Sık yapılan hatalar

• Tekrarlı ölçümlere bağımsız grup testleri uygulamak.
• Sağ-sol gibi eşleştirilmiş verileri bağımsızmış gibi analiz etmek.
• Ölçüm güvenirliğini (ICC/kappa) hiç raporlamamak.
• Güç analizi yapmadan küçük örneklemle çalışmak.
• Normallik kontrolünü atlayıp doğrudan parametrik test seçmek.

Profesyonel destek: Diş hekimliği uzmanlık tezinizde klinik veri analizi, tekrarlı ölçümler, ölçüm güvenirliği ve örneklem planlaması konularında İstatistik Atölyesi olarak 2012'den bu yana biyoistatistik desteği sunuyoruz. Doğru yöntem, savunulabilir analiz ve anlaşılır raporlama odağıyla çalışıyoruz. İletişim: +90 544 438 00 67.